توجه به اهداف عالی در تحصیلات حوزوی

بسم الله الرحمن الرحیم

« تشکیل نظام اسلامی که داعیه دار تحقق مقررات اسلامی در همه ی صحنه های زندگی است، وظیفه ئی استثنائی و بی سابقه بر دوش حوزه ی علمیه نهاده است، و آن تحقیق و تنقیح همه ی مباحث فقهی ئی است که تدوین مقررات اسلامی برای اداره ی هر یک از بدنه های نظام اسلامی بدان نیازمنداست. فقه اسلام آنگاه که اداره ی زندگی فرد و جامعه - با آن گستردگی و پیچیدگی وتنوع را - مطمح نظر میسازد مباحثی تازه و کیفیتی ویژه می یابد، و این همانطور که نظام اسلامی را از نظر مقررات و جهت گیری های مورد نیازش، غنی میسازد، حوزه ی فقاهت را نیز جامعیت و غنا میبخشد. روی آوردن به «فقه حکومتی» و استخراج احکام الهی در همه ی شئون یک حکومت، و نظر به همه ی احکام فقهی با نگرش حکومتی - یعنی ملاحظه ی تأثیر هر حکمی از احکام در تشکیل جامعه نمونه و حیات طیبه اسلامی - امروز یکی از واجبات اساسی در حوزه فقه اسلامی است که نظم علمی حوزه، امید برآمدن آن را زنده میدارد.»[1] امام خامنه ای (مدّ ظلّه العالی)

بی شک اولین امری که در موفقیت تحصیلی نقش تعیین کننده دارد، شناخت و تعیین معقول هدف می باشد. حقیقت آن است که بسیاری از مشکلات امروز حوزه و طلاب گرانقدر را می توان در همین نقطه جستجو کرد. مشکلاتی از قبیل بازدهی علمی غیر متناسب با وضعیت ممکن، غائب بودن حوزه در برخی عرصه های لازم، افسردگی و کسالت علمی میان طلاب، سردرگمی در برنامه تحصیلی و..

براساس آیه کریمه نفر می توان هدف از تحصیل علوم دینی را در دو مرحله ترسیم نمود؛

اول: شناخت عمیق دین؛«...لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّين...» و دوم: انتقال این شناخت به مردم و جامعه؛ «...وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُم...»[2]. پس می توان گفت که رسالت حقیقی یک دانش پژوه در حوزه علوم اسلامی آن است که در ابتدا خود به یک سطح قابل قبول از فهم مباحث دینی رسیده و سپس در مرحله بعد، دیگران را در شناخت دین یاری نماید. البته ناگفته پیداست که نقش یک روحانی تنها نقش آموزگاری و تعلیم نیست بلکه در کنار اینها پرداختن به تربیت و تزکیه خود و جامعه نیز باید در دستور کار عالم دینی باشد؛ «يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ»[3]

نگارنده بنا دارد که در این یادداشت و در قالب نکات پیش رو، ضمن بیان توضیحاتی مختصر پیرامون عنوان "شناخت دین" و تبیین اقسام و سطوح مختلف آن، توجه طلاب گرانمایه را به یکی از اهداف مهم و در عین حال مغفول در حوزه، جلب نماید؛

یکم: از آنجا که دین مبین اسلام دارای ابعاد مختلف بوده و درعرصه های گوناگون حیات بشری صاحب نظریه و برنامه است و با توجه به محدودیت زمان و توان بشری، امکان حاصل نمودن شناخت عمیق در تمامی ابعاد دین برای شخص واحد، عادتا محال به نظر می رسد. از این رو تخصصی شدن علوم مختلف اسلامی امری اجتناب ناپذیر است. به راستی آیا کسی می تواند در زمان حاضر و با وجود تکثر شاخه های علوم اسلامی، در تمامی عرصه ها متخصص باشد؟ آیا به راستی تنها تخص در یکی از فقه های مضاف مانند: فقه السیاسة، فقه الاداره، فقه الاقتصاد، فقه التربیه و... مستلزم صرف سالهای طولانی و مجاهدت علمی جانفرسا نیست؟

بله! آگاهی سطحی و غیر عمیق از مجموعه علوم، برای افرادی با استعداد مطلوب و فرصت کافی، کار چندان دشواری نیست. لکن بدیهی است که اینچنین شخصی مانند یک دریای پهناور با عمق چند سانتیمتر است و هر چند در عرصه های مختلف دارای مهارت نسبی است اما طبیعتا دانش او در هیچکدام از این ساحتها دارای عمق نبوده و توانایی تولید علم در هیچ شاخه ای از علوم اسلامی را ندارد.

دوم: تخصص گرایی به معنای تک بعدی بودن و غفلت از علوم لازم دیگر نیست بلکه در کنار تمحض در یک شاخه علمی، حاصل نمودن یک نوع جامعیت نسبی در بر بقیه علوم اسلامی نیز لازم به نظر می رسد. البته در این میان اهمیت برخی از علوم عمومی نسبت به بقیه بیشتر است که میزان اهمیت را در اینجا با درجه تاثیر آن علم در رشته تخصصی شخص و میزان احتیاج عمومی به آن علم، می توان سنجید. لذا با توجه به دو ملاک مذکور، آشنایی با علوم قرآنی، علوم حدیث، مباحث عمومی کلام، احکام مبتلابه، اخلاق نظری، تاریخ اسلام و.. برای عموم طلاب لازم به نظر می رسد.

سوم: پرداختن تخصصی به یک علم، خود مراتبی دارد که مرتبه نازل آن فراگیری تولیدات علمی بزرگان آن رشته و انتقال آن به دیگران است. و اما مرتبه عالی تخصص، رسیدن به مرحله اجتهاد در آن رشته و تولید علم است که در حال حاضر یکی از نیازهای اساسی در حوزه های علمیه به شمار می آید. در واقع پس از پیروزی انقلاب اسلامی و فراهم شدن مقدمات حاکمیت اسلام، ضرورت استخراج و استنباط نظامات فقهی و فراهم آوردن مقدمات تمدن اسلامی، بیش از پیش آشکار شده است. و آیا غیر از حوزه های علمیه نهاد دیگری توانایی استخراج نظام سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... اسلام را از متون دینی دارد؟ از این رو شایسته است که افراد با استعداد متوسط و بالاتر، با برنامه ریزی صحیح و مجاهدت علمی، همت خود را صرف رسیدن به این هدف عالی نمایند.

چهارم: در مسیر انتخاب رشته تخصصی، میزان استعداد و نوع علاقه شخصی از یک سو و نیازها و اولویتهای جامعه از سوی دیگر، باید مدّ نظر قرار بگیرد. لکن پیش از این مرحله لازم است که مجموعه نقاطی که می توانند به عنوان هدف انتخاب شوند، در مقابل طلاب معظم قرار بگیرد تا در انتخاب هدف مجال بیشتری داشته باشند. از نظر نگارنده علومی که می توانند به عنوان تخصص انتخاب شوند، دو گونه اند:

الف) علوم استقلالی؛ مقصود از این علوم، آن دسته از دانش هایی هستند که تولیدات آنها می تواند مستقیما در جامعه مورد استفاده قرار گیرد. مانند: فقه های مضاف از قبیل فقه سیاست، فقه اقتصاد و... ، اخلاق نظری ، بخش اعظم علم کلام و...

ب) علوم آلی؛ که در واقع آن دسته از علوم هستند که نتیجه آنها در فرایند تولید علم در علوم استقلالی، به کار گرفته می شود. مانند: ادبیات عرب، منطق، علوم قرآن و حدیث و...

برخی افراد معتقدند که با در نظر گرفتن نیازهای جدی و فوری جامعه، انتخاب تخصص تنها باید در میان علوم استقلالی رخ دهد. لکن حقیقت آن است که با توجه به نقش مهم علوم آلی در تولید علم و وجود نواقص فراوان در برخی از این علوم، شایسته است که در این میان برخی از دانش پژوهان حوزه در کنار کسب جامعیت نسبی مذکور، همت خویش را صرف به تکامل رساندن علوم آلی نمایند.

پنجم: رسیدن به نقطه عالی تخصص و قرار گرفتن در مسیر تولید علم، متوقف بر مطالعات عمیق در آن رشته تخصصی از یک سو و رسیدن به اجتهاد فقهی مصطلح، از سوی دیگر است. زیرا بنا بر این است که در این فرآیند، محصولات علمی مورد نظر، از متن نصوص دینی استخراج شوند و بدیهی است که این نوع استنباط تنها در حیطه توانایی فقیه می باشد. لکن باید توجه داشت که لازمه رسیدن به این هدف ارزشمند آن است که برنامه تحصیلی به گونه ای تدوین شود که درعین قوت کار، زمان زیادی صرف مقدمات اجتهاد نگردیده تا دانش پژوه فرصت کافی برای رسیدگی به مطالعات و تحقیقات زمانبر تخصصی داشته باشد. از این رو اکتفا نمودن به سیستم آموزشی موجود- که از معایب فراوانی از جمله طولانی بودن بی جهت، رنج می برد- با این هدف عالی تنافی جدی دارد.

برچسبها: علوم انسانی, اصول فقه, تحول در حوزه, تحصیلات حوزوی, اجتهاد

+ نوشته شده در ۱۳۹۵/۰۵/۱۴ساعت 22:5  توسط صبوری فیروزآبادی |